Etika e diskursit të munguar!

Etika e diskursit të munguar!

Akuzat e kohëve të fundit në masë të madhe po e rëndojnë opinion publik dhe situatën politike në vend. Si të dalim nga kjo situatë konfliktuoze verbale? Ato janë parasëgjithash keqkuptime simbolike, beteja për shenja dhe simbole, për merita dhe vlera; kush kur çfarë ka bërë më shumë gjatë luftës dhe pas saj? Pse ti nuk guxon ose pse unë nuk guxoj ta them këtë apo atë mendim?

Tema diskutabile të tilla janë ajo e vendosjes së Flamurit Dardan në presidencë dhe deri tek mospëremendja e UÇK-së në postimin e presidentes Vjosa Osmanit në FB me rastin e përvjetorit të rënjes heroike të Agim Ramadanit dhe bashkëluftëtarit të tij Sali Çekaj në Koshare në vitin 1999. Këto janë edhe debate politike, të cila nuk kanë pushuar asnjëherë, por nuk janë bërë si duhet. Ky tematizim vije herë pas here në opinion publik dhe në media por edhe në komunikim ndërnjerëzore, face to face, sepse mesiguri asnjëherë në këtë shoqëri nga përfundimi i luftës e këndej nuk ka patur një diksurs etik, siç e përshkruan filozofi gjerman Jürgen Habermas.

Këtë situatë e kemi falë opinioneve të krijuara publike. Për të kaluarën historike të luftës çlirimtare është një diskurs i cili tash e 20 vite është formuar dhe diskutohet dita-ditës dhe, po ky diskurs ka zërë vend në hapësirën publike i cili natyrisht ka qenë ose mund të jenë produkt i bindjeve të sinqerta ose frut i pabarazisë në aksesin e përhapjes së opinioneve dhe shpërndarjen e tyre. Grupet e interesit dhe ata që e kanë diktuar opinion lidhur me luftën çlirimtare kanë prodhuar një version të këtij realiteti të cilin disa e quajnë ´shtrembërim´dhe nga andej ka rrjedhur formimi i opinionit publik. Siç dihet, veprimi i mjeteve të komunikimit mund të orientojë publikun drejt temave dhe argumentave që janë më shumë rezultat i nevojave komunikuese të vetë mediave se sa nevojë e një formimi argumentues të opinionit dhe kështu me radhë, argumenton Enkelejda Hamzaj në disertacionin e saj kushtuar opinionit publik të filozofit Jürgen Habermas (2018). Por gjithsesi tashmë botërisht thuhet se opinioni publik po përjeton një segmentim të thekësuar dhe gjithnjë po ndryshon me të edhe sfera publike ku nuk mund të kuptohet qartë se ku mbaron propaganda dhe ku fillon informimi profesionist i opinionit.

Për të dhënë ca shpjegime se pse e kemi këtë situatë të tendosur dhe pse nuk e respektojmë njëri-tjetrin, po mundohem të argumentoj këtë fenomen shoqëror të mbështetur në teorinë e veprimit komunikativ me sa vijon:

Habermas, nga armiku i shtetit u shndërrua në filozof të shtetit

Së pari, po jap një historik të shkurtër të jetës dhe veprimit politik të filozofit dhe socilogut Jürgen Habermas. Filozofin e fundshekullit 20 dhe fillim shekullin 21 dikur e quanin armik të rendit kushtetues, agjent të bolshevizmit, e akuzonin se po i fyen miqët tanë amerikanë, e quanin revolucionarist, neomarksist, ekstremist, të rrezikshëm si një ideator i organizatës terroriste të Gjermanisë Demokratike Lindore (RAF). Të gjitha këto akuzat ishin ato të viteve 60 dhe 70 të shkeullit 20, cilat i bëheshin sociologut dhe filozofit me renome botërore J. Habermas. Madje ai akuzohej se po përpiqej të ndërtojë rrugën e zhvillimit drejt komunizmit. Kritikuesit ishin politikanët konservativ, gazetarë, profesorë të univerzitetit, mes tyre edhe kolegët e tij të cilët tek ai shihnin një revolucionist, një prijës të demonstratave të vitit 1968. Deri në vitin 1980 univerziteti Ludwig-Maximilian në Mynih nuk e vlerësonte të denjë që habermas mund të punonte në këtë univerzitet. Në vitin 2006 Landi Nordernhein -Westfallen në Gjermani (NRW), i jep çmimin e shtetit. Gjithashtu thuhet se Joshka Fischer ishte nxënësi i tij i cili madje në fund të viteve 90 arriti të bëhej Ministër i Punëve të Jashtme. Kështu që mund të thuhet se habermas, nga një armik i shtetit Habermas për pak kohë u shndërrua në filozof të shtetit. Kjo qasje ndaj tij ka të bëjë me klimën e ndryshimit kur të majtët nuk klasifikoheshin si rrezik i rendit kushtetues në Gjermani. Në vitin 1999 Habermas do të deklaronte se nuk kishte të bëjë asgjë me idetë dhe ideologjinë e partisë komuniste të marksizmit të formatit stalinist, siç ishte praktikuar në Gjermanin Lindore pas Luftës së Dytë Botërore e cila shpiu në ndërtimin e dikataurës komuniste, por siç e thotë edhe vet Habermas, ai përfaqësonte një markszëm perëndimor i cili përpiqet të ndërtojë një shoqëri të lirë dhe të barabartë, një formë të organizmit i cili është inkuadruar në shumë kushtetuat të shumë vendeve, por që nuk është zbatuar akoma siç duhet.

Gjithashtu Habermas nuk e sheh epokën e modernitetit si të dështuar por si një epokë akoma të pa përfunduar. Qëllimi i kësaj epoka ishte çlirimi i njeriut nga varësia dhe mundësia për të vetëvendosur, si dhe marrja e përgjegjësisë për veprimet. Kontributin për të arritur këtë qëllim ai e sheh pikërsisht tek roli i filozofisë së tij.

Qasja e tij ndaj fenomenit të komunikimit lindi edhe nga përvoja e tij personale qysh me lindjen e tij dhe nënshtrimi i tij ndaj disa operacioneve që ju dashtë t´i bënte, sepse kishte problem në të folur (fliste shumë ndër hund) dhe shpesh si fëmijë në kohën e tij nuk kuptohej sa duhet. Dhe për këtë shkas Habermas e përjetoi këtë hendikep në lëkurën e tij me dhembje dhe ju përvesh punës për tu marrur me komunikim, emancipim dhe të drejtat e barabarta për të gjithë dhe me këtë edhe me zhvillimin e demokracisë, që askush të mos anashkalojë njerëzit me aftësi të kufizuara. Habermas ishte asistent i Adorno dhe Horkheimer të cilët ishin themeluesit e teorisë kritike (Shkolla e Frankfurtit) e cila bazohet në teorinë e marksizmit. Habermas-in e fanscinoi impulsi i çlirimit të shoqërisë. Ai s´pari punoi si profesor nga viti 1964 deri në vitin 1971 në Institutin e Frankfurtit në katedrën për filozofi dhe Sociologi. Aty ai ishte shef i katedrës, ishte pra kjo koha kur ua armiqësua nga qarqet konservatike të cilët e shpallën ate armik të shoqërisë. Në fillim ai i përkrahu revolatat e studentëve të fillim vitet e 60-ta në Gjermani, por kur ato filluan të radikalizohen ai u bëri kritikë atyre duke i quajtur udhëheqësit e revoltës siç ishte Rudi Duschke si një ´majtist fashist´. Nga viti 1971 ai kaloi në Starnberg ku në kushte më të qeta, larg zhvillimeve politike filloi punimin e tij me titull ´Teoria e veprimit komunikues´.

Teoria e veprimit komunikativ

Në këtë vepër Habermas punoi për rreth 10 vitesh rrjesht dhe arriti ta botojë tek në vitin 1981. Në të ai trajton fenomenin e komunikimit dhe shoqërisë, ku ai ai i qaset asaj nga një perspektivë gjuhësore, duke e përshkruar atë si një rrjetë të veprimeve komunikative. Njerëzit, sipas Habermas, duhet t´i koordinojnë veprimet e tyre me të tjerët. Kjo është ajo çfarë duhet arritur përmes komunikimit. Ky komunikim duhet të jetë një komunikim ndërnjerëzor, një komunikim më i mirë, mirëkuptues për të mundur të zgjidhim problemet e përditshme njerëzore. Duke u bazuar në shkencëtarët amerikanë ai trajton se cilat janë përbërësit e këtij komunikimi të përditshëm. Në epiqendër të trajtimit qëndrojnë të ashtuquajturit ´Sprechakte´, (aktet e të folurit, të fjalës), veprime gjuhësore në të cilën ne përshkruajmë, supozojmë, shpjegojmë ose përpiqemi të ndikojmë në veprimet e të tjerëve, përmes gjobës (p.sh: ti ke për të paguar për këtë sjellje, do marrish dënimin e merituar, nuk të do më populli, nuk do të jesh presidente e denjë). Në opusin e vrejtjeve, udhëzimeve (komandimit, apelit) bëjnë pjesë apelet si në vijim: bëje këtë ose bëje atë…).

Sipas Habermas edhe aktet joverbale janë të rëndësishme të cilat nuk mund t´i shprehim përmes ngritjes së tonit, zërimit të të folurit, apo gjuhës së trupit – gjestikës dhe mimikës. Kjo do të thotë se në komunikimin ndërnjerëzor ka rëndësi, gjatë të folurit, se si sillemi – a e ngrisim zërin, a e shtrëngojmë grushtin – si ndihet ana tjetër kur i biem tavolinës me grusht gjatë të folurit, apo si do kuptohemi nëse rrijmë të qetë dhe buzëqeshim dhe flasim but e ngadalë, në mënyrë të relaksuar? Përmes këtyre akteve, verbale dhe jo verbale, thotë Habermas, ne e ndërtojmë jetën tonë të përditshme dhe kjo terësi përbën një rrjet të cilin ai i quan ´veprimet komunikuese´ose thënë ndryshe e identifikon këtë rrjet komunikimi me shoqërinë.


Një shoqëri e drejtë e barabartë është ajo shoqëri e cila i mundëson që secili njeri të mund t´i shpreh këto veprime, verbale dhe jo verbale në mënyrë të barabartë me të tjerët.Diskursi etik – etika e diskursit sipas Habermas i formulon rregullat se si duhet të zhvillohet ky diskurs. Komunikimi në shoqëri sipas tij duhet të jetë i atillë në mënyrë që rezultati përfundimtar të jetë i drejtë dhe i mirë për nga morali. Etika e diskursit është një procedurë e këtij diskursi dhe sipas tij ne nuk kemi një masë përcaktuese se çfarë është ajo e mirë apo e keqe për të gjithë njerëzit, por këtu kemi mendime të ndryshme të cilat mund të argumentohen dhe të arsyetohen në mënyra të ndryshme. Për këtë as filozofia si instancë eliatre nuk mund të tregojë se çfarë është morale e çfare nuk është dhe se cila është një gjë e mirë apo e keqe? Qartësimi se kur është një diksurs real dhe etik është bërë gjithnjë i vështirë, sepse tanimë shoqëritë moderne gjithnjë më shumë po ballafaqohen me komercializim të pushtetit medial dhe po shtohet koncentrimi i pushtetit në bërjen e opinioneve.

Praktikat e komunikimit keqkuptues

Siç thekësova në fillim të këtij shkrimi dua t´i marrë ca shembuj lidhur me teorinë e filozofit Habermas për të dhënë ca zgjidhje të këtij problemi shoqëror lidhur me diskursin e luftës çlirimtare, të dialogut me Serbinë por edhe përdorimin e simboleve kombetare ose partiake në institucione.

Shembulli tipik i një diksursi të munguar të këtyre ditëve ishte mospërmendja e UÇK-së nga presidentja Vojsa Osmani në rastin e përvjetorit të rënijes heroike të ushtarëve të UÇK-së, Agim Ramadani dhe Sali Çekaj në statusin e saj në FB, por që mund të ishte bërë ndonjë gabim ose lëshim sepse në dhjetra pronocime Vjosa Osmani nuk e ka patur vështirë ta thotë dhe ta stërthotë lidhur me meritat e UÇK-së për liri dhe sakrificën e saj.

S´pari; mund të arysyetohet se përmendja e UÇK-së mund të jetë në një nivel i përceptimit, siç e ka bërë akuza e Gjykatës Speciale si „ndërmarje e përbashkët kriminale“… Por gjithashtu kemi argumentët e palës tjetër e cila këtë shprehje nuk e paranon dhe i ka argumentet e saja se UÇK-ja ka qenë një Ushtri Çlirimtare dhe cilësimi i tillë me akuzën e palës paditëse në Gjykatën Speciale është i padrejtë dhe nënçmues për gjithë luftën dhe sakrificën sumblime të luftës për çlirim në të cilën ka marrë pjesë edhe SHBA dhe vendet e BE-së, NATO. Me ketë rast ndeshemi me nocionin e moralitetit.

Habermas e shpjegon se moraliteti nuk duhet të ishte një përcaktim i cili duhet të vlej për të gjithë, por tu lihet në dispozicion secilit të cilët janë të prekur ose e ndiejnë nevojnë e argumentimit të tillë moralist që ta bëjnë këtë. Ky ballafaqim duhet të ndodh në një diskurs, pra edhe kjo tema pse e përmend dikush UÇK-në dhe pse dikush me pahirë ose pa qëllim harron ta pëmend, nuk do të duhej të merrte konotacionon armiqësor. Në këtë diskurs do të duhej të diskutohej në përmasa të gjera, pra, qoftë edhe në mënyrë mediale, duke dhënë secili argumentin e tij se si duam ta shohim këtë luftë çlirimtare dhe si duhet t´i vlerësojmë akterët, pjesmarrësit e saj. Kjo formë e komunikimit natyrisht është demokratike dhe nuk duhet të marrë format e nxitjes për hakmarrje pse të thuhet pastaj se x apo y e thotë këtë mendim apo një mendim tjetër. Që gjërat të vihen në vendin e vet duhet gjithsesi që diskursi të udhëheqet nga argumentet e arsyeshme prej nga vjen edhe emërtimi ´etika e diskursit´, e cila në Kosovë, për cështjet në fjalë, nuk ka ndodhur fare.

Detyra e filozofisë në ketë mes, sipas Habermas, do të ishte për të vendosur rregulla se si duhet të zhvillohet ky diskurs. Dhe për çdo temë, fenomen, çështje ose ligj që do të miratohej ose duhet të zhvillohet në publik me argumente të arsyeshme për të ardhur në një përfundim – vlerësim ose vendim të përbashkët, siç veprohet në kampanjat e debateve para se të miratohet një ligj, ose si veprohet në raste kur kemi një memorandum popullor për një çështje të caktuar. Kjo metodë diskursive mund të zbatohet, jo vetëm në opinionin publik, por edhe në rreth më të ngushtë, siç është ai privat – në amvisri- kur duhet të vendoset se kush do të bëjë punët e shtëpisë e kush do të bëjë blerjen e gjërave ushqimore etj? Të gjitha këto pyetje dhe vendime duhet të sqarohen së pari në diskurse dhe pastaj të zbatohet vendimi. Por si mund të krijohet diskursi etik kur opinioni manipulohet ose kur qytetarët nuk informohen si duhet, në mënyrë profesionale, pyetje kjo të cilën Habermas më pak e ka trajtuar në punimet e tija. Pra, nëse e marrim shembullin e mospërmendjes së UÇK-së, duhet pohuar, siç e thash, se nuk ka patur një diskutim publik gjithëpërfshirës prej nga do ishin sjellur pastaj vendimet dhe të sanksionohej me ligj, se çfarë pason nëse një zyrtar shtetëror nuk e përmend, ose çfarë do të ndodh nëse një zyrtar, një ministër, kryeministër ose presidentja nuk e përmend UÇK-në me fjalë, nëse nuk merrë pjesë në një minifestim festiv ose në një përvjetor të saj? Në këtë rast po të kishim debate të tilla, të cilat do të duhej që të gjithë ata që ndihen të fyer dhe ata të tjerët që nuk i respektojnë ato, të merrnin pjesë në debat, të shtjellohet kush çfarë mendon se se si vlerësohet prej të tjerëve ky argumentim?

Të gjithë pjesëmarresit sipas Habermas duhet të jenë të barabartë në debat dhe të guxojnë ta thonë fjalën e tyre gjë që në diskursin e UÇK-së, të pas luftës, nuk ka ndodhur, për fat të keq. Ka patur një pjesë, sidomos, këta të cilët kanë marrë pjesë në luftë gjithsesi e kanë diktuar debatin, nuk i kanë pyetur anën tjetër se çfarë mendojnë për komandantët, për të bëmat e tyre etj. Përkrahësit e diskursit mbi UÇK-në e kanë bllokuar diskursin dhe i kanë linçuar madje edhe sipas disa raportimeve në media i kanë ´kërcënuar´ ata që e vinin në pikëpyetje argumentimin e tyre për UÇK-në. Ideja e Habermasit është se nuk duhet të ketë frikësim të atyre që mendojnë ndryshe, por as nuk duhej që të shpallen si fajtor, si armiq, pse ata po mendojnë kështu apo ashtu. Secila palë duhet t´i kuptojë dhe t´i marrë seriozisht mendimet e palës, të anës tjetër dhe të jetë në gjendje të vetëbindet për këto argumente, pra, ta bëjë këtë pa trysni dhe pa dhunë. Ideja është se si të fitohet diskursi pa improvizime dhe pa trysni, në të cilën fiton argumenti më i mirë, përmes një konsensusi? Për të arritur tek një moralitet i caktuar duhet të jetë e mundur që të gjithë të jenë të pajtimit – ose shumica e pjesëmarrësve në diskurs- në mënyrë që një diçka e tillë të ketë bazën morale të legjitimuar. Dhe, epilogu i diskursit, sikur të kishte patur në rastin e Kosovës lidhur me luftëtarët dhe UÇK-në, do të duhet të pranohej nga shumica. Pra, në rastin e Kosovës ishte shumë e komplikuar çështja dhe ajo ishte gjithashtu përçarse, sepse disa thonin; ne ishim FARK, dhe disa të tjerë thonin; ne ishim UÇK-ja. Pra, secila palë pohonte se kishte patur organizim ndryshe nga njëra-tjetra. FARK thoshte për UÇK-në se kishte patur një organizim ndryshe jo autoritativ dhe jo legjitim e institucional. Ndërsa UÇK, pra, prijësit politik dhe Drejtoria e Shtabit të Përgjithshëm, nuk e vlerësonte FARK-un si pjesë të saj ose e pranonte vetëm që kjo e fundit t´i nënshtrohej nën komandën e saj. Gjithashtu Bashkësia Ndërkombëtare e njihte vetëm UÇK-në, si Shtab të Përgjithshëm i cili shpesh merrte përsipër se kishte kontakte me NATO-në me shtetin shqiptar dhe shtetet aleate në këtë luftë kundër Serbisë, por ajo shpesh ose të themi fare nuk e bënte këtë dallim. Natyrisht se dy palët, UÇK në njërën anë, dhe FARK në anën tjetër kishin shpesh mospajtime dhe konflikte, por të dyjat ishin në të njëjten vijë dhe e luftonin armikun e përbashkët Serbinë. Dyja palët bartnin uniformat me emblemat e njëjta ku shkruante UÇK, por që natyrisht ata, sipas raportit në media, kishin mosmarrëveshje konceptuale mes tyre të cilat edhe sot janë aktuale dhe për këtë duhet një debat i gjerë shoqëror dhe studime të detajuara që të vihet tek një përfundim në mënyrë që dy palët t´ja pranojnë njëra tjetrës meritat në luftë dhe për çlirmin e përbashkët të Kosovës ose po shpresojmë se tashmë ato kundërthënie dukshëm janë tejkaluar.

Pra, hipotetikisht po themi nëse do të kishte një pajtim të të gjithëve se UÇK-ja ka qenë dhe është Ushtria Çlirimitare e Kosovës, atëhërë do ishte një gjë e mirë dhe moraliste, pra kjo mund të bëhet dhe besoj se tashmë kjo ka ndodhur se tanimë kemi një konsens shoqëror mbi këtë çështje. Një diskurs jo i moralshëm do të ishte në këtë rast kur nuk arrihet një pajtim i tillë. Gjithashtu e njëjta problematikë na paraqitet në bisedimet mes Kosovës dhe Serbisë. Siç dihet, në dyja vendet dhe madje as mes palëve biseduese, nuk ka patur një diskurs të mirëfilltë ku dy palët e barabarta do të mund t´i thonin argumentet e tyre dhe natyrisht vendimi se kur do të jetë një marrëveshje e mirë është ai momenti kur dy palët do binin dakord ose do e pranonin atë marrëveshje të arritur. Respektimi i këtyre rregullave të diskursit do të thotë se në fund mund të vijmë në një rezulat i cili është i mirë për të gjithë dhe kur marrëveshja ose pajtimi bëhet, atëherë ai bëhet një veprim i mirë moralist.

Pyetja të cilën e shtron Habermas si një kritikë e kësaj teorie, është se a mund të vihet në jetë ky diskurs ashtu që të gjithë të jenë të kënaqur? A mund vallë që të gjithë ata që vendosin për një çështje mund të ulen në një tavolinë, ose të marrin pjesë në një debat, apo edhe të pranojnë t´i respektojnë rregullat e parapara. Habermas thotë se etika e diskursit është kontrafaktike, ajo nuk përshkruan çështjen se si janë, por si duhet të jenë? Dhe, për ketë, kjo teori shquhet për nga pikëpamja normative. Për shembull: Sllogani se serbët dhe shqiptarët duhet të pajtohen me njëri-tjetrin. Ti duhesh ta rrespektosh vlerën e pjesëtarëve të UÇK-së, ti duhet ta pranosh FARK-un si pjesë të UÇK-së, pavarësisht se nuk ka qenë nën komandën e Shtabit të Përgjithshëm etj etj. E njëjta dilemë na parqitet edhe sa i përketë Flamurit të Dardanisë i cili është Vula e Presidentit të Kosovës dhe është pjesë e simbolikës shtetërore. Edhe për këtë nuk kemi patur një debat etik të mirëfilltë për të ardhur tek një konsensus i përbashkët.

Habermas thotë se edhe nëse nuk arrihet tek vlerësimi përfundimtar ose nëse nuk arrihet ky diskurs në formën e duhur, nuk duhet të hequr dorë nga ai, sepse do ja vlente të kemi shpresë dhe të përpiqemi të arrijmë atë, që të angzhazhohemi dhe kjo do t´ja vlente dhe çdo hap drejt debatit etik, do të ishte sukses edhe nëse nuk e arrijmë asnjëherë këtë nivel, prandaj jo pa shkas Habermas e quan si ´diskurs fiktiv´.

Mesazhi i Habermasit për fund do ishte; duhet të jetë parasëgjitash vullneti ynë i mirë për të komunikuar me njeri-tjetrin, dhe kjo do të thotë jo vetëm për ta kuptuar njeri- tjerin, por duhet gjithashtu të tregojmë respekt dhe tolerancë dhe empati ndaj njeri-tjetrit, shkurt: duhet ta duam dhe ta respektojmë njeriun, qenien humane dhe dinjitetin e të të gjithëve.

Lexo edhe

Video